سه شنبه ٢٦ تير ١٣٩٧ صفحه اصلی|آرشیو اخبار|مقالات پژوھشی|فارسي|اردو
 
صفحه اصلی|مقالات پژوھشی|صفحه اصلی|ايران|اسلام|زبان و ادبيات فارسی|سوالات متداول|تماس با ما|پيوندها|نقشه سايت
Title
iran
گنبد مسجد شیخ لطف الله - اصفهان
ورود
نام کاربری :   
کلمه عبور :   
 
متن تصویر:
[عضویت]
NewsletterSignup
نام :   
ایمیل :   

  

خانه فرهنگ سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران لاهور

 

1396


پاکستان

 

پاکستان، کشوری در جنوب آسیا که در موقعیت جغرافیایی 30 درجه عرض شمالی و 70 درجه طول شرقی واقع شده، و از شمال به افغانستان و چین، از شمال غربی به افغانستان، از شمال شرقی و مشرق به هند از مغرب به ایران، و از جنوب و جنوب غربی به دریای عربستان (عمان) محدود است. کشور پاکستان به عنوان کشوری که اصلاً به نام اسلام و برای مسلمانان شبه قارۀ هند تأسیس یافته است، در     14 اوت 1947 میلادی / 23 مرداد ماه 1326 شمسی از تجزیۀ شبه قاره هند به وجود آمد و به عنوان یکی از دو مینیونهای جامعۀ کشورهای مشترک المنافع استقلال یافت. این کشور در زمان استقلال از دو بخش غربی (پاکستان فعلی) و شرقی (یعنی بنگلادش کنونی) تشکیل می شد که در منتها الیه طرفین شمال غربی و شمال شرقی شبه قارۀ هند واقع شده بودند و به خط مستقیم 1480 کیلومتر از یکدیگر فاصله داشتند از جمله به علّت همین بعد مسافت (و نیز به علل و دلایل دیگری که تفصیل آنها در بخشهای مربوط به پاکستان و بنگلادش در جلد دوم جهان اسلام آمده است) کشور پاکستان که از 23 مارس 1956 میلادی / فروردین 1335 شمسی اعلام جمهوری کرده و عنوان «جمهوری اسلامی پاکستان» یافته بود، سرانجام در 16 دسامبر 1971 میلادی / 25 آذر 1349 شمسی تمامیت متزلزل سیاسی و ارضی خود را از دست داد و به دو کشور پاکستان (همان پاکستان غربی قبلی) و بنگلادش (یا همان پاکستان شرقی قبلی) تجزیه شد. کشور کنونی پاکستان بدون احتساب مناطقی همچون کشمیر و بلتستان و نظایر آن که ادعای مالکیت و حاکمیت پاکستان بر آنها هر یک به دلیلی مورد مخالفت و منازعه است، 803943 کیلومتر مربع وسعت دارد. مرزهای مشترک پاکستان با ایران که هیچگاه مورد مشاجره و اختلاف نبوده است 830 کیلومتر، و طول ساحل این کشور در دریای عمان 814 کیلومتر است. این کشور در عین حال یکی از پر جمعیت ترین کشورهای جهان اسلام نیز هست. جمعیت این کشور در سال 1989 میلادی / 1368 شمسی 118870000 نفر (شامل حدود 3 میلیون نفر پناهندگان افغانی، و نیز سکنۀ مناطق مورد اختلاف در جمو و کشمیر) بوده است، و پاکستان که تا اواسط دهۀ 1360 شمسی از نظر کثرت جمعیت، بعد از اندونزی و بنگلادش، سومین کشور جهان اسلام به حساب می آمده، در سالهای اخیر احتمالاً به واسطه قزونی نسبت مرگ و میر در بنگلادش، و نیز کوچهای مستمر پناهندگان افغانی و حتی ایرانی به پاکستان، به مرتبۀ دوم از این حیث صعود کرده است. نسبت سالانۀ موالید و متوفیات، و مآلاً نسبت طبیعی رشد سالانۀ جمعیت پاکستان در سال 1367 شمسی   به ترتیب 5/46 در هزار، 4/12 در هزار، و 1/34 در هزار بوده است (مقایسه کنید با نسبتهای مشابه در بنگلادش). امروزه قریب به 98 در صد از کل جمعیت پاکستان مسلمان اند. و این کشور که جز اشتراک دین مردمان تشکیل دهنده اش، هیچیک از سایر لوازم تشکیل یک دولت ملی در محدودۀ سرزمینی خاص و مشخصی را بنابر عرف سیاسی و حقوق بین الملل امروز دارا نبوده است، حتی نام خود، یعنی «پاکستان» را نیز از «اسلام» یافته است. مسلمانان شبه قارۀ هند و پاکستان دین اسلام را دین «پاک» می خوانند و خود را در مقابل هندوان «پاک» می دانند گرچه برخی از مشاهیر مصلحان مسلمان شبه قاره، همچون مولانا ابواالکلام آزاد با این تلقی، که طبعاً متضمن «نجس» دانستن هندوان می بوده، مخالف بوده اند (برای نام «پاکستان» و وجوه تسمیۀ دیگری که ذکر کرده اند نگاه کنید به جهان اسلام، 2/140، 152)

بخش اعظم مسلمانان پاکستان سنی حنفی و عدۀ اندکی از ایشان نیز شافعی مذهب اند. شیعیان (و خصوصاً شیعیان امامیه یا اثنی عشری) اقلیت معتنابهی از مسلمانان این کشور را تشکیل می دهند. نسبت شیعیان پاکستان این کشور را منابع مختلف به تفاوت از 5/2 در صد تا 9 در صد و 10 در صد و 15 در صد و حتی 25 در صد ذکر کرده اند. طبعاً آنانی که تمایلات شیعی دارند نسبتهای بالاتر را صحیح تر می دانند و اهل تسنن نسبتهای پایبن تر را، منافع غربی نسبتهای حول و حوش 15 در صد و کمتر از آن را به واقعیت مقرونتر می دانند. مشخص نبودن قطعی این نسبت چندین دلیل عمده دارد: نخست آنکه امروزه شیعیان در پاکستان اقلیت دینی (یا مذهبی) به حساب نمی آیند و لذا عدۀ دقیق ایشان در بررسیهای آماری احراز    نمی شود، دیگر اینکه شیعیان که در شبه قارۀ هند همواره در اقلیت بوده اند، در مقابل تعصب سنیّانۀ امثال اورنگزیب و حاکمان مغولی بعد از او که حامیان اکثریت سنی بوده اند «تقیه» می کرده اند، و همین امر باعث شده است تا انگلیسیها در تخمینهایی که در اوایل قرن بیستم میلادی از عدۀ شیعیان و سنیهای      شبه قاره می زده اند عدۀ شیعیان را به مراتب کمتر از آنچه به واقع هست بر آورد کنند؛ و همین برآوردهای غیر واقعی عموماً مبنای بر آوردهای تخمینی عدۀ شیعیان در شبه قارۀ و بعداً در هند و پاکستان در سالها و دهه های بعدی قرار گرفته است. یکی دیگر از عوامل عمده ای که مانع احراز دقیق عدۀ شیعیان می شده آن بوده است که در سالهای پیش از تجزیۀ شبه قارۀ هند در بیشتر نواحی مسلمان نشین و شیعه نشین شمال هند، همچون بنگال و پنجاب و سرزمینهای دیگری که پاکستان کنونی را تشکیل داده اند، بسیاری از شرکت کنندگان در مراسم عزاداری محرم (که اساس عمدۀ همۀ تخمینها و بر آوردها از عدۀ شیعیان بوده است) شیعه نبوده اند (بنگلادش). هنگام تقسیم شبه قاره، مخالفت شیعیان با تشکیل کشور مسلمانی که تحت سلطۀ سنیّان باشد و موافقت آنان با حزب کنگرۀ هند، تجلی صریح ترس و تقیۀ تاریخی این شیعیان از اکثریت سنی شبه قاره بوده است. با این حال، و علی رغم آنکه منازعات مذهبی و فرقه ای شیعه و سنی در شبه قاره بسیار قدیم و پر تواتر بود (منیر احمد، 274؛ موجان مؤمن، 276) با تشکیل کشور مسلمان پاکستان بخش اعظم شیعیان "اود" به کراچی (پایتخت اولیۀ این کشور) کوچیدند، و بخش اعظم شیعیان ایالت پنجاب نیز که بعد از سیکها دومین گروه مذهبی عمدۀ این ایالت را تشکیل می دادند، در بخشی از این ایالت مستقر بودند که سهم پاکستان شد. قابل توجه است که علی رغم اقلیت عددی شیعیان، بسیاری از رهبران و شخصیتهای برجستۀ سیاسی و اجتماعی کشور جدید التأسیس پاکستان شیعه بوده اند: محمد علی جناح، بانی پاکستان و «قائد اعظم» مردم این کشور، خوجه و شیعه بود؛ ژنرال اسکندر میرزا اولین رییس جمهور کشور پاکستان نیز شیعه بود (اگرچه اشارۀ صریحی به شیعه بودن ذوالفقار علی بوتو، نخستین رییس جمهور غیر نظامی پاکستان، نشده است، اما ظاهر نام کوچک او یعنی «ذوالفقار علی» قویاً حاکی از شیعه بودن اوست) و نیز  بسیار قابل توجه است که علی رغم اکراهی که شیعیان شبه قاره از تن دادن به سلطۀ سنیان داشتند، مبارزۀ مسلمانان شبه قاره در طلب تشکیل کشور پاکستان، خصوصاً در نواحی ایالت شیعه نشین تری همچون پنجاب، قویاً رنگ و بویی شیعی داشته است. عموم مسلمانانی که طالب تشکیل کشور پاکستان بوده اند، اعم از شیعه و سنی، در توجیه خواست خود، مبارزۀ خویش را «همچون مبارزۀ یاران امام حسین (ع) در کربلا» ، «مبارزۀ میان حق و باطل» می دانسته اند و به همین سبب «تحت لوای اسلام متحد شده» بوده اند، یکی از پوسترهای انتخاباتی مسلم لیگ در ایالت پنجاب، در سالهای قبل از تقسیم شبه قاره و تشکیل پاکستان، حاوی چنین شعاری بوده است: «عاشورای محرم از مسلمانون کفرض» یعنی عاشورای محرم یادآور وظیفۀ مسلمانان (امپراتوری انگلیس و اسلام، گلمارتین، 2 و یادداشت 3 در همان صفحه به نقل از مجموعۀ عبدالعزیز) به نظر می رسد که علی رغم منازعات مستمر فریقین، از نقطۀ نظر طالبانِ تشکیل پاکستان نوعی همسوئی بین آنها برقرار شده بوده است. این واقعیت که امروزه در کشور پاکستان روز عاشورا از جملۀ تعطیلات رسمی است، در عین حال که به طور مستقیم حاکی از معتنابه بودن نسبت شیعیان در این کشور است حاکی از تداوم حصه هایی از چنان تلقی متقاربی نیز هست، یا اتمام این احوال، تلقّیهای تاریخی خصمانه میان فریقین اگرچه در سالهای نخست بعد از تأسیس پاکستان فروکش کرده و مسکوت مانده بود، به تدریج دوبارۀ علنی گردید که بی شک یکی از مهمترین دلایل این امر درونی شدن تدریجی اختلاف نظرهایی بود که در جریان مبارزات استقلال پاکستان تماماً معطوف و متوجه دشمن مشترک خارجی، یعین هندوان و هند غیر مسلمان بود. آن عده از متعصّبان سنی که توانسته بودند در        7 سپتامبر 1974 میلادی / 14 شهریور 1353 شمسی پارلمان پاکستان را به تصویب لایحه ای مشعر بر فساد عقیدۀ قادیانیها یا احمدیه (احمدیه) وادار کنند و حتی قانون اساسی پاکستان را مطابق آن مصوبه اصلاح کنند به تدریج بر آن شدند که دولت پاکستان را به اعمال تحدیدات و تضیقات مشابهی بر شیعیان و سایر اقلیتهای دینی این کشور نیز وادار نمایند، منازعات شیعه و سنی که در پاکستان (و شبه قارۀ پیش از استقلال) امر بدیع و نو ظهوری نبود، عمدتاً از این زمان به بعد مجدداً اوج گرفت. شیعیان پاکستان نیز که پیشتر حق تدریس فقه شیعی توسط معلمان شیعه در مدارس عمومی را برای فرزندانشان کسب کرده بودند، همچنان مصمّم بودند تا همۀ حقوق خود را استیفا نمایند. پیروزی انقلاب اسلامی ایران بر اساس آرمانهای شیعی، نیرومندترین انگیزه ها را برای شیعیان پاکستان در این راه فراهم آورد.

«کنفرانس سراسری شیعیان هند» در سال 1907 میلادی / 1286 شمسی با هدف رسیدگی به امور اجتماعی شیعیان، مثل برقراری دروس و مدارس شیعی و نظایر آن، تاسیس شده بود. بعداً کنفرانسهای ایالتی شیعیان نیز در برخی از ایالات دایر گردید. نخستین گردهمایی عمومی شیعیان پاکستان از 12 آوریل 1979 میلادی / 24 فروردین 1358 شمسی (یعنی متعاقب پیروزی انقلاب اسلامی ایران) در ایالت پنجاب که اکثریت جمعیت آن را شیعیان تشکیل می داده اند به مدت دو روز برگزار شد، و به تشکیل «نهضت اجرای فقه جعفری» به رهبری علامه مفتی جعفر حسین انجامید، البته تشکیلات «تحریک نفاذ فقه جعفریه»        به عنوان یک حزب سیاسی و آرمانخواه شیعی به رهبری علامه عارف حسین حسینی در سال 1987 میلادی/ 1366 شمسی تأسیس یافت (جهان اسلام، 2/190) برگزاری گردهمایی مزبور بی تردید تماماً متأثر از پیروزی انقلاب اسلامی ایران بود. ژنرال ضیاءالحق فقید، رییس جمهور حنفی مذهب پاکستان، به عنوان عکس العملی در مقابل انقلاب اسلامی ایران و گردهمایی مزبور، در 12 ربیع الاول 1400 قمری / 1358شمسی صریحاً اعلام کرده بود که برنامۀ حکومتش، حاکمیت بخشیدن به فقه حنفی به عنوان راهنمای عمل حکومت است. به این گفته هم در برقراری نظام مالیاتی اسلامی مشهور به «نظام مصطفی» عمل شد، و هم در تدوین لایحۀ معروف به «لایحۀ شریعت»، و در هر دو مورد، اعتراضات شدید علما و فقهای شیعه را نسبت به تغافل از نقطه نظرهای فقهی و تشریعی شیعه بر انگیخت. «لایحۀ شریعت» با سقوط دولت       بی نظیر بوتو و انحلال پارلمان پاکستان کان لم یکن گردید و نافرجام ماند، در مورد «نظام مصطفی» نیز عاقبت نظر علما و فقهای شیعه مبنی بر درج آراء فقهی شیعه، خصوصاً جواز پرداخت زکات به مجتهدان شیعه (و نه به دولت غیر شیعه) به کرسی نشست. در «شورای مشورتی ایدئولوژی اسلامی» پاکستان عده ای از مجتهدین شیعه نیز عضویت دارند که چون هنگام بحث و تصمیم گیری دربارۀ «نظام مصطفی» و نحوۀ پرداخت زکات و عشریه (یا از نظر شیعه خمس) نظر برخی از ایشان ملحوظ نگردیده بود، تهدید کرده بودند که از این شورا استعفا خواهند کرد. مفتی جعفر از جملۀ این عده از مجتهدان شیعۀ «شورای مشورتی» مزبور بوده است. علامۀ مفتی سید نصیرالدین اجتهادی، علامۀ شبیرانصاری، و علامۀ سید نجم الحسن، از علمای برجستۀ شیعۀ پاکستان نیز اعلام کرده بودند که گرچه با «نظام مصطفی» موافقند، امّا نظام مصطفای مورد نظر ایشان با نظام مصطفای مورد نظر اهل تسنن پاکستان متفاوت است (محمد منیر، 139)

مهمترین شهرها و نواحی شیعه نشین پاکستان عبارتند از کراچی، لاهور، کویته (مرکز ایالت بلوچستان پاکستان) که در آن شیعیان طوایف مختلفی همچون هزاره، بنگشی، گلگتی، پنجابی، کرمی و نظایر ایشان گرد آمده اند و هزاره ها بالنسبه از همه بیشترند، اسلام آباد، پیشاور، راولپندی، حیدرآباد، گوجرانوالا، سیالکوت، خیرپور، بهکر، جهنگ، پاره چنار، بنگش، اسماعیل خان، رور جمیان در مولتان علاوه بر اینها در بسیاری شهرهای دیگر پاکستان نیز شمار قابل توجهی از شیعیان زندگی می کنند. یکی از عمده ترین نواحی شیعه نشین در پاکستان کشمیر است که عملاً در کنترل این کشور است. بخش اعظم مردم ناحیۀ بلتستان و مرکز آن، یعنی اسکردو، در کشمیر شیعۀ اثنی عشری هستند. در ناحیۀ لاداخ، خصوصاً در شهر له (Leh) نیز عدۀ کثیری شیعه زندگی می کنند. شمار قابل ملاحظه ای از هزاره های شیعۀ افغانستان نیز به عنوان پناهنده در پاکستان زندگی می کنند. در بلتستان و گلگت در مرز چین و پاکستان حوزه های علمیۀ شیعه دایر است و روحانیون شیعۀ زیادی در آنها آمد و شد دارند که اغلب از تحصیلکردگان نجف اشرف اند. در اکثر شهرهایی که شمار قابل ملاحظه ای از سکنۀ آنها شیعه هستند مدارس و حوزه های علمیۀ متعدد شیعی دایر است. مواد درسی این مدارس علمیه عمدتاً متخذ و مقتبس از حوزه های علمیۀ ایران است مدرسان آنها بیشتر از تحصیلکردگان نحف و قم و مشهد و یا خود      پاکستان اند. یکی از مدارس علمیۀ شیعی پاکستان مدرسۀ امام صادق (ع) است که در سال 1358 شمسی  به دستور رهبر انقلاب اسلامی ایران در شهر کویته ساخته شده و در اوایل سال 1370 شمسی حدود 60 نفر طلبه داشت. در میان قریب به یکصد حزب سیاسی و گروه و تشکیلات مذهبی که در حال حاضر در پاکستان فعّالیت می کنند تعداد احزاب و جمعیتهای شیعی از عدد انگشتان دست تجاوز نمی کند.      قدیمی ترین سازمان و تشکیلات شیعی در پاکستان همان «شیعی کنفرانس» است که به قصد متحد ساختن شیعیان سراسر هند و دفاع از حقوق اجتماعی آنان در شهر لکهنو تأسیس شده بود. فعالیتهای این سازمان به تدریج به ایالت پنجاب توسعه یافت و تشکیلاتی تحت عنوان «پنجاب شیعه کنفرانس» به رهبری کسانی چون راجا غضنفرخان (اولین سفیر پاکستان در ایران) شکل گرفت. گسترش فعالیتهای این سازمان یا گروه، تأسیس «کنفرانس شیعیان سراسر پاکستان» در سال 1945 میلادی / 1324 شمسی را به دنبال آورد. «ادارۀ تحفظ حقوق شیعه» دومّین تشکیلات عمدۀ شیعی پاکستان بود که در لاهور تاسیس شده «شیعه مطالبات کمیتی» یا «کمیتۀ درخواستهای شیعیان» که توسط سید محمد دهلوی در سال 1960 میلادی / 1339 شمسی تأسیس شد، و «حزب سیاسی شیعه» که در بحبوحۀ کشمکشهای شیعیان با دولت وقت پاکستان و حکومت ژنرال ایوب خان، بر سر استیفای حقوق شیعیان در 13 اکتبر 1969 میلادی / 21 مهر 1348 شمسی تأسیس گردید نیز از گروهها و تشکیلات مهم شیعی پاکستان به حساب می آیند. مهمترین انگیزه های تأسیس این گروههای شیعی تقاضای صدور مجوز تدریس کتب درسی خاص شیعی در سطوح مختلف آموزشی برای دانش آموزان و دانشجویان شیعه، تفکیک موقوفات شیعه از موقوفات اهل تسنن و ادارۀ آنها توسط خود شیعیان، و آزادی شیعیان در برگزاری مراسم عزاداری محرم بوده است. شاید بشود گفت که تمام شیعیان پاکستان با شور و شدت بیش از حد در مراسم عزاداری محرم ظهور می یابد. در این مراسم پاکستانیها شبیه کوچکی از مقبرۀ امام حسین (ع) در کربلا را پیشایش عزاداران حمل می کنند، به این شبیه در هند تعزیه و در نقاط دیگر ضریح یا نقل می گویند. علاوه بر «سینه زنی»، «زنجیر زنی» نیز در مراسم عزاداری محرم در پاکستان معمول است، و شیعیان عزادار معمولاً تیغهای فلزی ای نیز به رشته های زنجیرهایشان می بندند تا جراحت بیشتری بر پشتشان وارد کند (موجان مؤمن، تصاویر 46، 50) به لحاظ اوجگیری احساسات شیعی در چنین ایامی، که به میزان بسیار زیادی بر احتمال وقوع منازعات بسیار خشونت آمیز بین شیعه و سنی  می افزود، انگلیسیها در سال 1909 میلادی / 1288 شمسی برگزاری مراسم عمومی در روزهای عاشورا، اربعین (یا به قول خود مسلمانان شبه قاره، «چهلم») و روز شهادت حضرت علی (ع) یعنی 21 رمضان را ممنوع کرده بودند. علی رغم شور و احساس شدیدی که عامۀ شیعیان پاکستان تنها در چنین ایامی، شاید بتوان گفت «به سبک هندی» از خود بروز می دهند، مهمترین گروهها و تشکیلات شیعی که هم اکنون ادارۀ حوزه های علمی و مراکز دینی شیعیان پاکستان را بر عهده دارند، یعنی «نهضت اجرای فقه جعفری»  (شاخه های علامه ساجد علی نقوی و حامد علیشاه موسوی)، «وفاق العلماء شیعه»، «سازمان امامیۀ پاکستان» و «سازمان دانشجویان امامیۀ پاکستان» از چنین گرایشاتی بدورند. نظر قاضی القضاه سابق پاکستان، محمد منیر، که معتقدات «شیعیان بخش نیرومند و فرهیخته ای از جامعۀ مسلمانان پاکستان را تشکیل      می دهند» (محمد منیر، 139) بیشتر شامل حال همین گروههای اخیرالذکر می شود، وگرنه در میان عامۀ شیعیان پاکستان بیسوادی و فقر شایع است. همین بی سوادی و فقر، در جنب انگیزش احساسی بسیار نیرومند، تحریک پذیری عامۀ شیعیان پاکستان را به میزان بسیار زیادی افزوده و راه را برای تحقق       توطئه های قدرتهایی که مطامعی در پاکستان دارند گشوده است، انجمنی با تمایلات وهابی تحت عنوان «سپاه صحابه» نیز که در شهر جهنگ پاکستان تأسیس شده است شرط لازم تداوم فتنه انگیزیهاست، بعد از ترور علامه عارف حسین حسینی، رهبر نهضت اجرای فقه جعفری و از علمای برجستۀ شیعۀ پاکستان، در 5 اوت 1988 میلادی / 14 مرداد 1367 شمسی، ژنرال ضیاءالحق رییس جمهور فقید پاکستان، ضمن اظهار تنفر شدید از این اقدام، در یک نطق رادیویی غیرمترقبه صریحاً گفته بود کسانی یا قدرتهائی در صددند که اوضاع پاکستان را به آشوب بکشند و وحدت و تمامیت این کشور را از هم بپاشند. مسیحیان، هندوها، پارسیها یا زردشتیان که اسلاف آنها در حدود قرن چهارم هجری از ایران، مناطق شمال غربی شبه قارۀ هند کوچیده بوده اند، قادیانیها یا احمدیه، گروه کوچکی از بهائیان از سایر اقلیتهای دینی و مذهبی پاکستان اند، قابل توجه است که بخش قابل توجهی از مسیحیان پاکستان بومی اند.همۀ این اقلیتها (به جز قادیانیها وبهائیها) از حمایت قانون برخوردارند. علاوه بر شیعیان امامیه، در پاکستان گروهی از شیعیان اسماعیلی مذهب پیرو فرقۀ نزاری آقاخان، و نیز گروه دیگری از شیعیان به نام «سادات» زندگی می کنند. اسماعیلیان نزاری عموماً از تجارت پیشگان مقیم سند و گجرات بوده اند، و عنوان «خوجه» در عین حال بر ایشان اطلاق می شده در مورد شیعیان امامیه نیز به کار می رفته است. در سال 1981 میلادی / 1360 شمسی، 6/1در صد از کل جمعیت پاکستان مسیحی، 5/1 در صد آن هندو و بقیه پیرو سایر ادیان و مذاهب (غیر از مذاهب اسلامی) بوده اند. امروز شمار قابل توجهی از شیعیان پاکستانی به عنوان کارگر مهاجر در عربستان سعودی مشغول کارند. مسلمانان پاکستانی ای که بعد از جنگ جهانی دوم به کشورهای اروپایی غربی کوچیده اند امروزه بخش اعظم فعالیتهای تبلیغی، فرهنگی و انتشاراتی اسلامی در غرب را بر عهده دارند.


منابع

 

1.   جهان اسلام، ج2، مرتضی اسعدی «شامل: بنگلادش، پاکستان، ترکیه، مرکز نشر دانشگاهی، 1369 شمسی (منابع تفصیلی عمومی مطالعه در باب پاکستان در کتابشناسی انتهای این کتاب معرفی شده است)

2.   بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان پاکستان» حمید توکلی کرمانی، کیهان 23 خرداد، 1370، 6، 25 خرداد، 1370، ص15؛

3.   هند و پاکستان، محمد مسجد جامعی، وزارت ارشاد اسلامی، 1367 شمسی، ص55 به بعد،

4.   مساعی مسلمانان ایرانی در بسط و اشاعۀ دین اسلام در سند، محمد حسین مشایخ فریدنی، به انگلیسی در دانش، فصلنامه رایزنی جمهوری اسلامی ایران در اسلام آباد، شمارۀ 23 پاییز 1369، ص1- 6.

 

Ahmad, Munir D., “Pakistan: The Dream of an Islamic State”, in Religion and societies: Asia and Middle East, ed. by Carlo Caldarola Berlin / New York, Motun, 1982, pp. 274-276; Britannica Atlas, pp. 108,110; Britannica Book of the year 1990, p, 690; Gilmartin, David. Empire and Islam-Pungab and Making of Pakistan, London, Tauris, 1988 p:2 and ff: Hussain, Asaf. “Islam and Political Integration of Pakistan” in The Crescent in the East-Islam in Asia Major, ed by Raphael Israeli, New Delhi, 1985, pp. 62, 66, 68, 70; Momen Moojan. An Introduction to Shi,i Islam, the History and Doctrines of Twelver Shi,ism, London, 1985. pp XIII, 56, 275-282; Munir, Muhammad (Chief Justice of Pakistan) From Jinah to Zia. New Delhi 1981, pp. 133,139,140,146.

 

Cultural Center Consulate General of The Islamic Republic of Iran

4- Main Gulbarg Road , Lahore - Pakistan

 

Tel: +92-42-99263358 - 60 Fax: +92-42-35711486 E-mail: Lahor.icro.ir@gmail.com Web: http://Lahore.icro.ir

جستجو
جستجوی پیشرفته جستجوی وب
banners
فارسی داخلہ 2018

اسلامک سکولز

معرفی سعدی آموزش

یازدھمین جشنوارہ رسانہ ھای دیجیتال

جایزه جهانی اربعین

اسلام کمیکز

فراخوان اعظای نشان سعدی و اقبال

ھمائش حلال

مذہبی تعلم مصطفیٰ یونیورسٹی

داخلہ دانشگاہ یزد

دانشگاہ تہران

دانشگاہ الزھرا (س)

کتابخانہ دیجیتال سازمان

نامہ رہبر معظم بہ نوجوانان غربی

اوقات شرعی

سایت رایزنی فرہنگی

Ashnayi ba lahore

darbarha

majala 23,1391

libraries

kfpics

live ziaraat

Imam Khumeini

dafter Khamnaee

akhbaraat

farsi link

تبریز 2018
vote
نظرسنجي غير فعال مي باشد
UsersStats
Visitorsofpage: 771
Visitorsofday : 167
Visitorsofpage : 1599025
Onlinevisitors : 3
PageLoad : 1.5781

مقالات پژوھشی|صفحه اصلی|ايران|اسلام|زبان و ادبيات فارسی|سوالات متداول|تماس با ما|پيوندها|نقشه سايت